हॉकीचे जादूगार मेजर ध्यानचंद!
आज २९ ऑगस्ट. भारतीय हॉकीचे महान खेळाडू आणि आपल्या अद्वितीय खेळाने जगभरात भारताची ओळख निर्माण करणारे मेजर ध्यानचंद यांची आज जयंती. त्यांच्या जन्मदिनी देशभर राष्ट्रीय क्रीडा दिन साजरा केला जातो. भारतीय क्रीडा क्षेत्रातील या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या कर्तृत्वाला अभिवादन करण्याचा आणि नव्या पिढीला त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा देण्याचा हा दिवस आहे.
राष्ट्रीय क्रीडा दिनानिमित्त देशातील उल्लेखनीय क्रीडापटू, प्रशिक्षक आणि क्रीडा क्षेत्रात योगदान देणाऱ्या व्यक्तींचा विविध राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कारांनी गौरव केला जातो. भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान असलेल्या मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्काराचे नावही त्यांच्या स्मरणार्थ ठेवण्यात आले आहे. अर्जुन पुरस्कार, द्रोणाचार्य पुरस्कार आणि मेजर ध्यानचंद पुरस्कार यांसारख्या सन्मानांमधूनही भारतीय क्रीडा क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित होते.
२९ ऑगस्ट १९०५ रोजी उत्तर प्रदेशातील तत्कालीन अलाहाबाद येथे ध्यानचंद यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील समेश्वर दत्त हे ब्रिटिश भारतीय सैन्यात कार्यरत होते. वडिलांच्या नोकरीमुळे कुटुंबाला विविध ठिकाणी राहावे लागले. वयाच्या सोळाव्या वर्षी, १९२२ मध्ये ध्यानचंद भारतीय सैन्यात दाखल झाले. सैन्यात असतानाच त्यांच्या हॉकी कारकिर्दीला सुरुवात झाली.
हॉकीतील त्यांची असामान्य प्रतिभा ओळखून त्यांना मार्गदर्शन करणारे मेजर बाले तिवारी हे त्यांचे महत्त्वाचे गुरू मानले जातात. त्यांनी ध्यानचंद यांना हॉकीतील बारकावे, खेळातील शिस्त आणि तंत्र समजावून दिले. त्यानंतर ध्यानचंद यांनी हॉकीलाच आपले जीवन समर्पित केले.
१९२६ मध्ये न्यूझीलंड दौऱ्यावर गेलेल्या भारतीय लष्करी हॉकी संघात ध्यानचंद यांची निवड झाली. या दौऱ्यात त्यांनी आपल्या अप्रतिम खेळाने सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले. त्यांच्या कामगिरीमुळे भारतीय हॉकीची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिष्ठा वाढली आणि ध्यानचंद यांच्या कारकिर्दीला नवी दिशा मिळाली.
ध्यानचंद यांच्या खेळाची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे चेंडूवरील विलक्षण नियंत्रण, अचूक पासिंग, वेग, मैदानावरील परिस्थितीचा अचूक अंदाज आणि गोल करण्याची अफाट क्षमता. त्यांच्या स्टिकवर चेंडू जणू काही चिकटूनच राहतो, असे त्यांच्या खेळाकडे पाहताना वाटत असे. त्यामुळे त्यांच्या स्टिकमध्ये चुंबक बसवले असल्याच्या आख्यायिका त्या काळात प्रसिद्ध झाल्या. प्रत्यक्षात ही त्यांच्या असामान्य कौशल्याची लोकप्रिय उपमा होती.
ध्यानचंद यांचा खेळ केवळ वैयक्तिक कौशल्यापुरता मर्यादित नव्हता. हॉकी हा सांघिक खेळ आहे आणि संघभावनेला सर्वाधिक महत्त्व दिले पाहिजे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळे योग्य वेळी सहकाऱ्यांना अचूक पास देणे आणि संघाच्या विजयाला प्राधान्य देणे ही त्यांच्या खेळाची खास वैशिष्ट्ये होती. त्यांच्या याच विलक्षण कौशल्यामुळे त्यांना ‘हॉकीचे जादूगार’ ही उपाधी मिळाली.
१९२८ च्या अॅमस्टरडॅम ऑलिम्पिकमध्ये भारताने हॉकीचे सुवर्णपदक जिंकले. त्यानंतर १९३२ च्या लॉस एंजेलिस ऑलिम्पिकमध्येही भारताने सुवर्णपदक पटकावले. १९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकमध्येही भारतीय संघाने सुवर्णपदक जिंकत सलग तिसऱ्यांदा ऑलिम्पिक हॉकीत आपले वर्चस्व सिद्ध केले. या तिन्ही सुवर्णपदकांच्या यशात ध्यानचंद यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्यामुळे भारतीय हॉकीच्या सुवर्णयुगाचे ते प्रमुख शिल्पकार ठरले.
१९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकच्या अंतिम सामन्यात भारताने जर्मनीचा पराभव करून सुवर्णपदक पटकावले. या सामन्याला तत्कालीन जर्मन हुकूमशहा अॅडॉल्फ हिटलर उपस्थित असल्याचे ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये नमूद केले जाते. ध्यानचंद यांच्या खेळाने हिटलर प्रभावित झाल्याच्या अनेक कथा लोकप्रिय आहेत. मात्र हिटलरने त्यांना जर्मन नागरिकत्व किंवा उच्च लष्करी पद देण्याची ऑफर केली होती, हा दावा ठोस ऐतिहासिक पुराव्यांपेक्षा लोकप्रचलित कथनाचा भाग अधिक मानला जातो. त्यामुळे त्यांच्या कर्तृत्वाचे वर्णन करताना अशा दाव्यांकडे विवेकाने पाहणे आवश्यक आहे.
ध्यानचंद यांच्या खेळामुळे भारतीय हॉकीला जगभर मोठी प्रतिष्ठा मिळाली. भारतीय संघाचा खेळ पाहण्यासाठी प्रेक्षकांची गर्दी होत असे. मैदानावर त्यांचा चेंडूवरील ताबा, प्रतिस्पर्ध्यांना चकवण्याची शैली आणि गोल करण्याची हातोटी पाहून प्रेक्षक अक्षरशः मंत्रमुग्ध होत. त्यांनी हॉकीच्या माध्यमातून भारताच्या क्रीडा सामर्थ्याची जगाला ओळख करून दिली.
१९५६ मध्ये ध्यानचंद भारतीय सैन्यातून निवृत्त झाले. त्याच वर्षी भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण या सन्मानाने गौरविले. निवृत्तीनंतरही त्यांनी हॉकीशी असलेले नाते तोडले नाही. प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी तरुण खेळाडूंना मार्गदर्शन केले आणि पुढील पिढीतील खेळाडू घडविण्यासाठी आपले योगदान दिले.
३ डिसेंबर १९७९ रोजी या महान हॉकीपटूचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय क्रीडा क्षेत्राची मोठी हानी झाली; मात्र त्यांच्या कर्तृत्वाचा ठसा भारतीय क्रीडा इतिहासावर कायमचा उमटला.
मेजर ध्यानचंद यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—प्रतिभेला कठोर परिश्रमाची जोड, खेळाला शिस्तीची साथ आणि वैयक्तिक यशाला संघभावनेची जोड मिळाली तरच खरे महानत्व प्राप्त होते. त्यांनी आपल्या खेळातून देशप्रेम, शिस्त, नम्रता आणि संघभावनेचा आदर्श घालून दिला.
आज २९ ऑगस्ट रोजी राष्ट्रीय क्रीडा दिन साजरा करताना केवळ ध्यानचंद यांच्या कर्तृत्वाचे स्मरण करून चालणार नाही, तर देशातील प्रत्येक मुलाला आणि तरुणाला खेळाची संधी, योग्य प्रशिक्षण आणि आवश्यक सुविधा मिळतील यासाठीही प्रयत्न झाले पाहिजेत. खेळाडू घडविणे म्हणजे केवळ पदके मिळविणे नव्हे; तर निरोगी, शिस्तप्रिय आणि आत्मविश्वासू पिढी घडविणे होय.
-श्याम ठाणेदार
