धम्मचक्र प्रवर्तन दिन : ज्या दिवशी आम्ही समानतेची भीक मागणे सोडले आणि स्वाभिमानाचा इतिहास घडवला!

धम्मचक्र प्रवर्तन दिन : ज्या दिवशी आम्ही समानतेची भीक मागणे सोडले आणि स्वाभिमानाचा इतिहास घडवला!

सामाजिक कार्यकर्त्या व उच्च न्यायालयातील अधिवक्ता, नागपूर

      १४ ऑक्टोबर १९५६! भारतीय इतिहासातील हा केवळ एक दिवस नव्हता, तर तो हजारो वर्षांच्या जातीय विषमतेला दिलेला वैचारिक हादरा होता. तो केवळ धर्मांतराचा सोहळा नव्हता, तो माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार नाकारणाऱ्या व्यवस्थेविरुद्ध पुकारलेला स्वाभिमानाचा एल्गार होता. नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि भारतीय समाजाच्या इतिहासात परिवर्तनाचे नवे पर्व सुरू झाले. ज्या समाजाला शतकानुशतके समानतेसाठी याचना करायला शिकवले गेले, त्या समाजाला बाबासाहेबांनी स्वतःच्या प्रतिष्ठेने जगण्याचा मार्ग दाखवला. हा त्यांच्या धम्मदीक्षेचा सर्वांत मोठा अर्थ आहे. धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाला केवळ हार, फुले, मिरवणुका आणि जयघोष यांपुरते मर्यादित ठेवणे म्हणजे या ऐतिहासिक क्रांतीची धार बोथट करणे होय. हा दिवस आहे आत्मपरीक्षणाचा, वैचारिक जागृतीचा आणि सामाजिक परिवर्तनाची जबाबदारी स्वीकारण्याचा!

      ज्या समाजाला सार्वजनिक विहिरीवर पाणी भरण्यापासून, शाळेत सन्मानाने बसण्यापासून आणि मंदिरात प्रवेश करण्यापासून रोखले जात होते, त्या समाजाला बाबासाहेबांनी एक मूलभूत प्रश्न विचारायला शिकवला. जिथे माणूस म्हणून माझा सन्मानच नाही, तिथे माझ्या अस्तित्वाची मान्यता मागत किती काळ उभे राहायचे? हा प्रश्न केवळ मंदिरप्रवेशाचा नव्हता; तो मानवी प्रतिष्ठेचा होता. तो धार्मिक रूढींचा नव्हता; तर सामाजिक न्यायाचा होता. तो एका समाजाच्या वेदनेचा नव्हता; तर संपूर्ण मानवतेच्या विवेकाचा होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी धर्मांतराचा निर्णय घेतला, तो कोणाच्या द्वेषातून नव्हे, तर समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारलेला समाज घडवण्याच्या ध्येयातून. त्यांनी वंचित समाजाला केवळ अन्यायाविरुद्ध आवाज दिला नाही, तर अन्यायाला जन्म देणाऱ्या विचारसरणीचे चिकित्सक परीक्षण करण्याची दृष्टी दिली. धर्मांतर म्हणजे केवळ नाव बदलणे नव्हे. धर्मांतर म्हणजे स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणे, अन्यायाला नकार देणे आणि विवेकाच्या आधारावर नव्या जीवनाची सुरुवात करणे.

         आजही प्रश्न विचारला जातो, २२ प्रतिज्ञा वारंवार का म्हणायच्या? त्यांना एवढे महत्त्व का द्यायचे? कारण गुलामगिरीच्या साखळ्या केवळ शरीरावर नसतात; त्या विचारांवरही असतात. एखादी व्यवस्था माणसाला वर्षानुवर्षे कनिष्ठ असल्याची जाणीव करून देत असेल, तर त्या व्यवस्थेविरुद्धचा संघर्ष केवळ कायद्याने पूर्ण होत नाही. त्यासाठी मनातील न्यूनगंड, अंधश्रद्धा आणि जन्माधिष्ठित श्रेष्ठ-कनिष्ठतेची भावना यांनाही आव्हान द्यावे लागते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या २२ प्रतिज्ञा या वैचारिक परिवर्तनाचा महत्त्वाचा आधार आहेत. विशिष्ट धार्मिक कर्मकांडांचा त्याग, अंधश्रद्धेला नकार, समानतेचा स्वीकार, नैतिक आचरण आणि बौद्ध धम्माच्या मार्गाने जीवन जगण्याचा संकल्प, या प्रतिज्ञांचा आशय व्यापक सामाजिक परिवर्तनाशी जोडलेला आहे. पण येथेच आत्मपरीक्षणाचा खरा प्रश्न उभा राहतो. आपण प्रतिज्ञा उच्चारतो; परंतु त्या आचरणात आणतो का? आपण बुद्ध वंदना करतो; पण घरात स्त्री-पुरुष समानता पाळतो का? आपण समतेची घोषणा करतो; पण स्वतःच्या व्यवहारात जातीय भेदभावाला विरोध करतो का? आपण बाबासाहेबांचे छायाचित्र लावतो; पण त्यांच्या विचारांचे वाचन करतो का? बाबासाहेबांच्या प्रतिमेला हार घालणे सोपे आहे, त्यांच्या विचारांनुसार स्वतःचे आचरण बदलणे कठीण आहे आणि नेमकी हीच धम्मनिष्ठेची खरी परीक्षा आहे!

       १९३५ मध्ये येवला येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जाहीर केले, “मी हिंदू म्हणून जन्मलो, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही.” हे विधान क्षणिक भावनेचे नव्हते. त्यामागे जातिव्यवस्थेचा दीर्घ अभ्यास, सामाजिक संघर्षाचा अनुभव आणि मानवी प्रतिष्ठेबद्दलची खोल बांधिलकी होती. त्यांनी विविध धर्मांचा अभ्यास केला. धर्म आणि समाज यांच्यातील संबंध तपासले. माणसाला समानतेने जगण्याची संधी कोणता विचार देऊ शकतो, याचा शोध घेतला. अखेरीस त्यांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. बुद्धांचा धम्म प्रज्ञा, शील आणि करुणेवर भर देतो. तो माणसाला प्रश्न विचारण्याची, विवेकाने निर्णय घेण्याची आणि नैतिक जबाबदारी स्वीकारण्याची प्रेरणा देतो. बाबासाहेबांनी या धम्माला आधुनिक भारतातील सामाजिक न्यायाच्या चळवळीशी जोडले. त्यांना केवळ कायद्याने समानतेचा अधिकार मिळवून द्यायचा नव्हता; तर समाजाच्या मनात समानतेची जाणीव निर्माण करायची होती. कारण संविधानाने अस्पृश्यता नाकारली, तरी मनातील जातीय पूर्वग्रह एका दिवसात नष्ट होत नाहीत. कायद्याला सामाजिक जाणीवेची साथ मिळाली, तरच परिवर्तन अधिक परिणामकारक ठरते.

        १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी नागपूर येथे झालेली धम्मदीक्षा ही आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना ठरली. या दिवसाने लाखो लोकांना नवी ओळख, स्वाभिमान आणि वैचारिक दिशा दिली. आपल्यासाठी विजयाचा अर्थ केवळ एखाद्या व्यक्तीचा किंवा समूहाचा पराभव नसावा. अज्ञानावर ज्ञानाचा, अंधश्रद्धेवर विवेकाचा, विषमतेवर समानतेचा आणि अपमानावर मानवी प्रतिष्ठेचा विजय ही या दिवसाची व्यापक प्रेरणा आहे. सारनाथ येथे बुद्धांनी धम्मचक्र प्रवर्तित केले. नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांनी त्याच धम्माला आधुनिक सामाजिक परिवर्तनाच्या ऐतिहासिक प्रवाहाशी जोडले. त्यामुळे धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा केवळ भूतकाळाचा गौरव करण्याचा दिवस नाही; तो वर्तमानातील विषमता ओळखून भविष्य बदलण्याचा संकल्पदिन आहे. दीक्षाभूमीवर लाखो लोक एकत्र येतात, तेव्हा तो जनसमुदाय केवळ श्रद्धेचे दर्शन घडवत नाही; तर सामाजिक परिवर्तनाच्या एका ऐतिहासिक वारशाची आठवण करून देतो. मात्र, त्या गर्दीचे रूपांतर शिक्षण, संघटन, संशोधन आणि समाजनिर्मितीच्या शक्तीत झाले, तरच या वारशाला खऱ्या अर्थाने न्याय मिळेल.

        संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला समानतेचा अधिकार दिला आहे. अस्पृश्यता कायद्याने निषिद्ध आहे. तरीही देशाच्या विविध भागांत जातीय भेदभाव, सामाजिक बहिष्कार, सार्वजनिक साधनसंपत्तीच्या वापरावरून संघर्ष आणि मानवी प्रतिष्ठेला धक्का देणाऱ्या घटना समोर येतात. प्रश्न असा आहे की, कायद्याने समानता मान्य केली असताना समाजातील काही व्यवहारांत उच्च-नीचतेची भावना टिकून का आहे? सार्वजनिक ठिकाणी माणसाच्या जातीवरून त्याची प्रतिष्ठा ठरवली जात असेल, तर संविधानातील मूल्ये समाजाच्या मनापर्यंत पोहोचवण्यात आपण कुठे कमी पडतो आहोत? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला संदेश आजही महत्त्वाचा आहे, कारण सामाजिक न्यायाची लढाई केवळ कायद्याच्या पुस्तकांत जिंकून संपत नाही. ती शाळेत, घरात, कार्यालयात, गावात आणि सार्वजनिक जीवनातही लढावी लागते. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे आवश्यक आहे, पण तो आवाज अभ्यासपूर्ण, संघटित आणि घटनात्मक मार्गाने अधिक प्रभावी बनवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. धम्माचा मार्ग करुणा शिकवतो, याचा अर्थ अन्याय सहन करणे असा नाही. करुणा आणि स्वाभिमान, विवेक आणि प्रतिकार, नैतिकता आणि न्याय यांची सांगड घालणे हीच परिवर्तनाची खरी दिशा आहे.

         आज आपण जय भीम म्हणतो, बाबासाहेबांचे स्मरण करतो, धम्मदीक्षेचे महत्त्व सांगतो. परंतु आपल्या समाजातील शैक्षणिक, आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती बदलण्यासाठी किती प्रयत्न करतो, हा प्रश्नही विचारला पाहिजे. बाबासाहेबांनी शिक्षणाला मुक्तीचे साधन मानले. त्यांनी शिक्षणसंस्था उभारल्या, लेखन केले, संघटन केले आणि वंचित समाजाला घटनात्मक अधिकार मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांचा वारसा जपण्याचा अर्थ केवळ त्यांच्या प्रतिमेचे पूजन नव्हे, तर त्यांनी उघडलेल्या मार्गावर चालणे होय. आपल्याला दर्जेदार शाळा हव्यात, विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे हवीत, वाचनालये हवीत, संशोधन केंद्रे हवीत, उद्योजकता वाढवणाऱ्या संस्था हव्यात, कायदेशीर मदत देणारी यंत्रणा हवी आणि समाजाच्या प्रश्नांना वाचा फोडणारी स्वतंत्र माध्यमे हवीत. केवळ भावना व्यक्त करून समाजाचे प्रश्न सुटत नाहीत. त्या भावनांना विधायक कार्याची जोड द्यावी लागते. अन्यायाविरुद्धचा संताप ज्ञानात, संघटनात आणि संस्थांच्या उभारणीत परिवर्तित झाला पाहिजे. बाबासाहेबांच्या नावाचा जयघोष तेव्हाच सार्थ ठरेल, जेव्हा आपल्या समाजातील एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याला शिक्षणाची संधी मिळेल, एखाद्या अन्यायग्रस्ताला न्यायासाठी आधार मिळेल आणि एखाद्या वंचित कुटुंबाला सन्मानाने जगण्याची संधी मिळेल.

       धम्मचक्र प्रवर्तन दिन आपल्याला इतिहासाची आठवण करून देतो; पण त्याहून अधिक तो वर्तमानाला प्रश्न विचारतो आणि भविष्याची जबाबदारी आपल्या खांद्यावर ठेवतो. आपण केवळ बाबासाहेबांचे अनुयायी आहोत, असे सांगून चालणार नाही. त्यांच्या विचारांचे अभ्यासक, समतेचे समर्थक आणि सामाजिक परिवर्तनाचे सक्रिय भागीदार बनले पाहिजे. २२ प्रतिज्ञांचा आशय मुलांपर्यंत पोहोचवला पाहिजे. संविधानाची मूल्ये घराघरांत रुजवली पाहिजेत. जातीय भेदभावाला आपल्या व्यवहारातून नकार दिला पाहिजे. इतरांच्या श्रद्धेचा आदर राखत स्वतःच्या धम्माचा स्वाभिमानाने स्वीकार केला पाहिजे. बाबासाहेबांनी आपल्याला केवळ नवी धार्मिक ओळख दिली नाही; त्यांनी स्वतःच्या अस्तित्वाकडे स्वाभिमानाने पाहण्याची दृष्टी दिली. अन्यायाला प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दिले. शिक्षण, संघटन आणि संघर्षाचा मार्ग दिला. म्हणून धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा केवळ उत्सव नाही. तो विचारांचा जागर आहे. तो आत्मसन्मानाचा संकल्प आहे. तो विषमतेविरुद्धच्या संघर्षाचे स्मरण आहे आणि तो एका अधिक न्याय्य, विवेकनिष्ठ व बंधुभावपूर्ण भारताच्या निर्मितीची जबाबदारी आहे.

–अ‍ॅड. सोनिया गजभिये