राजकारणातील ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व : प्रणव मुखर्जी

       भारताचे माजी राष्ट्रपती, ज्येष्ठ राजकीय नेते, कुशल प्रशासक आणि संसदीय परंपरांचे गाढे अभ्यासक प्रणव मुखर्जी यांचा आज स्मृतिदिन. ३१ ऑगस्ट २०२० रोजी वयाच्या ८४व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय राजकारणातील एक प्रदीर्घ पर्व संपले. सत्ताधारी आणि विरोधी पक्षातील नेत्यांमध्ये समान आदराचे स्थान असलेले प्रणव मुखर्जी हे भारतीय राजकारणातील एक अजातशत्रू व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जात.

        जवळपास पाच दशकांहून अधिक काळ त्यांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय राहून भारतीय राजकारण, प्रशासन आणि संसदीय लोकशाहीला मोलाचे योगदान दिले. त्यांचे ज्ञान, अनुभव, संयमी स्वभाव, विलक्षण स्मरणशक्ती आणि विविध विषयांवरील सखोल अभ्यास यामुळे त्यांना भारतीय राजकारणातील ‘चालती-बोलती लायब्ररी’ असे संबोधले जात असे.

         ११ डिसेंबर १९३५ रोजी पश्चिम बंगालमधील बीरभूम जिल्ह्यातील मिराटी येथे प्रणव मुखर्जी यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील कामदा किंकर मुखर्जी हे स्वातंत्र्यसैनिक आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते होते. त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्धच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला आणि कारावासही भोगला. त्यामुळे लहानपणापासूनच प्रणव मुखर्जी यांच्यावर देशभक्ती, सार्वजनिक सेवा आणि सामाजिक बांधिलकीचे संस्कार झाले.

         प्रणव मुखर्जी यांनी कोलकाता विद्यापीठातून इतिहास आणि राज्यशास्त्र विषयांत पदव्युत्तर शिक्षण घेतले तसेच कायद्याची पदवी मिळवली. राजकारणात येण्यापूर्वी त्यांनी काही काळ अध्यापन केले आणि पत्रकारितेच्या क्षेत्रातही काम केले. मात्र त्यांच्या मनात सार्वजनिक जीवनाची ओढ होती. १९६९ मध्ये त्यांनी सक्रिय राजकारणात प्रवेश केला आणि अल्पावधीतच आपल्या बुद्धिमत्ता, अभ्यासू वृत्ती, वक्तृत्व आणि संघटनकौशल्याच्या जोरावर राष्ट्रीय राजकारणात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.

         राज्यसभेचे सदस्य म्हणून त्यांच्या संसदीय कारकिर्दीची सुरुवात झाली. पुढे त्यांनी केंद्र सरकारमध्ये अनेक महत्त्वाची खाती सांभाळली. अर्थमंत्री, संरक्षणमंत्री, परराष्ट्रमंत्री, वाणिज्यमंत्री अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी समर्थपणे पार पाडल्या. संसदीय कामकाजाचा प्रदीर्घ अनुभव आणि प्रशासनातील सखोल जाण यामुळे ते केंद्र सरकारमधील अत्यंत विश्वासार्ह नेत्यांपैकी एक बनले.

        अर्थव्यवस्था, परराष्ट्र धोरण, संरक्षण, अंतर्गत सुरक्षा, संसदीय प्रक्रिया आणि घटनात्मक बाबी या विविध विषयांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. संसदेतील विविध समित्यांच्या कामकाजातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. कोणत्याही विषयावर चर्चा करताना त्यांची तयारी, आकडेवारीवरील पकड आणि घटनात्मक तरतुदींचे ज्ञान पाहून अनेक जण प्रभावित होत असत.

        प्रणव मुखर्जी यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ सत्ताधारी पक्षाचे नेते नव्हते. संसदीय लोकशाहीत विरोधी पक्षाचे महत्त्व त्यांना पूर्णपणे मान्य होते. त्यामुळे विविध पक्षांतील नेत्यांशी त्यांचे मैत्रीपूर्ण संबंध होते. मतभेद असले तरी मनभेद नसावेत, ही त्यांच्या राजकीय वर्तनाची शैली होती. म्हणूनच ते सत्ताधारी आणि विरोधी पक्षातील नेत्यांमध्ये समान आदराचे पात्र ठरले.

         २०१२ मध्ये प्रणव मुखर्जी भारताचे तेरावे राष्ट्रपती झाले. राष्ट्रपतीपदाची शपथ घेतल्यानंतर त्यांनी या सर्वोच्च घटनात्मक पदाची प्रतिष्ठा आणि गांभीर्य कायम राखले. राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी संविधानाच्या चौकटीत राहून आपल्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या. देशातील विविध विद्यापीठे, शैक्षणिक संस्था, युवक आणि विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्यावर त्यांनी विशेष भर दिला.

      राष्ट्रपती भवन हे केवळ औपचारिक वास्तू न राहता लोकांशी संवाद साधणारे आणि ज्ञान-विचारांचे केंद्र व्हावे, यासाठीही त्यांनी अनेक उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले. राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी भारतीय लोकशाही, संविधान, शिक्षण आणि राष्ट्रीय एकात्मतेच्या मूल्यांवर सातत्याने भर दिला.

       प्रणव मुखर्जी यांना २००८ मध्ये पद्मविभूषण आणि २०१९ मध्ये देशाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान भारतरत्न प्रदान करण्यात आला. त्यांच्या दीर्घ सार्वजनिक जीवनाचा आणि राष्ट्रसेवेचा हा मोठा गौरव होता.

       प्रणव मुखर्जी यांच्या व्यक्तिमत्त्वात राजकारणी, संसदपटू, प्रशासक, अभ्यासक आणि शिक्षक या सर्व भूमिका एकत्रित झाल्या होत्या. त्यांना इतिहासाची जाण होती, वर्तमानाची समज होती आणि भविष्यातील आव्हानांचा वेध घेण्याची दूरदृष्टी होती. संसदीय परंपरांचा त्यांनी केवळ अभ्यास केला नाही, तर त्या प्रत्यक्ष आचरणात आणल्या.

      ३१ ऑगस्ट २०२० रोजी दिल्ली येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय राजकारणातील एक अनुभवी, संयमी आणि विद्वान व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही.

       आजच्या राजकारणात मतभेदांबरोबरच वैयक्तिक कटुता वाढताना दिसते. अशा काळात प्रणव मुखर्जी यांची राजकीय कारकीर्द अधिकच महत्त्वाची ठरते. अभ्यास, संयम, संवाद, संसदीय शिष्टाचार आणि लोकशाहीवरील निष्ठा या मूल्यांच्या आधारेही राजकारण करता येते, हे त्यांनी आपल्या दीर्घ सार्वजनिक जीवनातून सिद्ध केले.

       भारतीय राजकारणातील या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचे योगदान भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात सदैव स्मरणात राहील. त्यांच्या स्मृतिदिनी या महान संसदपटू, अभ्यासू राजकारणी आणि भारतरत्न प्रणव मुखर्जी यांना विनम्र अभिवादन!