प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य: संविधान सभेतील एकमेव मुस्लिम महिला सदस्य बेगम एजाज रसूल यांच्या स्मृतीला उजाळा

छत्रपती संभाजीनगर: येत्या २६ जानेवारी २०२६ रोजी भारत आपला ७७ वा प्रजासत्ताक दिन साजरा करत असताना, भारतीय संविधानाच्या निर्मिती प्रक्रियेतील एका तेजस्वी पण उपेक्षित राहिलेल्या पर्वाचे स्मरण करणे आवश्यक आहे. संविधान सभेतील एकमेव मुस्लिम महिला सदस्य बेगम एजाज रसूल यांनी दाखवलेला प्रखर राष्ट्रवाद आणि त्यांची दूरदृष्टी आजच्या भारतासाठी दीपस्तंभ आहे, असे प्रतिपादन ज्येष्ठ विधिज्ञ ऍड. महेश धनावत यांनी केले आहे.

‘आरक्षण हे आत्मघाती शस्त्र’: बेगम रसूल यांची ऐतिहासिक भूमिका

संविधान सभेच्या चर्चांचा दाखला देत ऍड. धनावत म्हणाले की, ज्या काळात धार्मिक आधारावर स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी होत होती, त्या काळात बेगम रसूल यांनी त्याला कडाडून विरोध केला. त्यांनी आरक्षणाला ‘एक आत्म-विनाशकारी शस्त्र’ संबोधले होते. “अल्पसंख्याकांना मुख्य प्रवाहापासून वेगळे करणारी कोणतीही व्यवस्था राष्ट्राच्या एकात्मतेसाठी घातक ठरेल,” अशी त्यांची ठाम धारणा होती. त्यांच्याच प्रभावी मांडणीमुळे अखेरीस अनेक मुस्लिम सदस्यांनी राखीव जागांची मागणी मागे घेतली होती.

पुरोगामी विचार आणि सामाजिक क्रांती

बेगम एजाज रसूल केवळ राजकीय दृष्ट्याच नव्हे, तर सामाजिक दृष्ट्याही खूप पुढारलेल्या होत्या:

• जमीनदारी निर्मूलन: जमीनदार कुटुंबात जन्म होऊनही त्यांनी या प्रथेच्या निर्मूलनाला पाठिंबा दिला.

• सामाजिक सुधारणा: त्यांनी पडदा पद्धतीला विरोध केला आणि स्वतः ती झुगारून दिली.

• राजकीय यश: १९३७ मध्ये कोणत्याही आरक्षणाशिवाय त्या निवडून आल्या होत्या, जे तत्कालीन परिस्थितीत महिला सक्षमीकरणाचे मोठे उदाहरण होते.

आजच्या काळातील प्रासंगिकता

ऍड. धनावत यांच्या मते, आज जेव्हा पुन्हा एकदा ओळख आणि आरक्षणाचे राजकारण केंद्रस्थानी येत आहे, तेव्हा बेगम रसूल यांचा ‘राष्ट्र प्रथम’ हा विचार अधिक महत्त्वाचा ठरतो. “त्यांनी हे सिद्ध केले की अल्पसंख्याकांचे खरे हित हे वेगळेपणात नसून देशाच्या मुख्य प्रवाहात सन्मानाने सामील होण्यात आहे. त्यांचा वारसा आपल्याला सांगतो की, देशहित हे कोणत्याही वैयक्तिक किंवा सामुदायिक अस्मितेपेक्षा श्रेष्ठ आहे,” असेही धनावत यांनी नमूद केले.

२६ जानेवारीच्या निमित्ताने, संविधानाच्या या शिल्पकाराला अभिवादन करणे हीच खरी लोकशाहीची सेवा ठरेल, असा विश्वास या निवेदनातून व्यक्त करण्यात आला आहे.