मानवमुक्तीचा दीर्घ संघर्ष: आंतरराष्ट्रीय गुलामगिरी निर्मूलन दिनाचे समाजशास्त्रीय महत्त्व
मानवसभ्यतेच्या इतिहासातील सर्वात काळ्या अध्यायाला आणि त्यावरील संघर्षाला उजाळा देणारा दिवस आहे. “आंतरराष्ट्रीय गुलामगिरी निर्मूलन दिन” हा केवळ एक स्मरणदिन नाही, तर आजही जगभर वेगवेगळ्या स्वरूपात जिवंत असलेल्या आधुनिक गुलामगिरीविरोधातील लढ्याचे प्रतीक आहे. इतिहासाच्या पानावर गुलामगिरी जणू काही भूतकाळातील घटना आहे असे आपल्याला वाटत असले तरी वास्तविकता अतिशय कठोर आहे. आजही जगात लाखो लोक अद्याप गुलामगिरीच्या अंधाऱ्या चक्रात अडकलेले आहेत. मानव सभ्यतेने विज्ञान, शिक्षण, तंत्रज्ञान व लोकशाही सरकारव्यवस्था यांसारख्या क्षेत्रांत अमाप प्रगती केली आहे, परंतु मानवाधिकार, मानवी प्रतिष्ठा आणि समानतेच्या दृष्टिकोनातून पाहता गुलामगिरीचे अनेक स्वरूप आजही समाजाच्या पृष्ठभागाखाली धुमसत आहेत.
इतिहासात गुलामगिरी ही केवळ आर्थिक मालकीची व्यवस्था नव्हती, तर सत्ता, वर्ण, धर्म, जात, भौगोलिक वंश आणि सामाजिक वर्चस्व यांच्या आधारावर उभी केलेली एक अमानवी संघटना होती. प्राचीन इजिप्त, रोम, ग्रीस, बाबिलोनिया किंवा भारतातील सामंतशाही काळातील शूद्र व दलितांवरील वागणूक असो यामध्ये सर्वत्र गुलामगिरीचे स्वरूप दिसून आले आहे. परंतु मध्ययुगीन वसाहतवादाने या व्यवस्थेला अधिक क्रूर रूप दिले. विशेषतः आफ्रिकन लोकांना पकडून अमेरिकन देशांत विकण्याची मानवी तस्करी ही इतिहासातील सर्वात क्रूर आणि अमानवी आर्थिक व्यवस्था होती. लाखो लोकांना जबरदस्तीने जहाजांत भरून गुलाम म्हणून विकले गेले, त्यांच्या कुटुंबांना विभक्त केले गेले, त्यांची ओळख, भाषा, संस्कृती, तसेच मानवी अस्तित्वच हिरावून घेतले गेले. मानवाला पशूपेक्षाही कनिष्ठ गणले गेले. आज आफ्रिकन-अमेरिकन समाजात दिसणारे जातीय विभाजन आणि सामाजिक विषमता हा त्या वसाहतवादी गुलामगिरीचा दाहक परिणाम आहे.
गुलामगिरीविरोधी चळवळीने जगभरात मानवाधिकारांची आणि सामाजिक समानतेची नवी लाट निर्माण केली. १९व्या शतकात ब्रिटन, फ्रान्स आणि अमेरिकेसह अनेक राष्ट्रांनी गुलामगिरीविरोधात कायदे केले आणि अखेर संयुक्त राष्ट्रांनी २ डिसेंबर १९४९ रोजी ‘Forced Labour Convention’ ला मान्यता देऊन गुलामगिरी निर्मूलन करून जागतिक लढा औपचारिक केला. १९८५ पासून ही तारीख “आंतरराष्ट्रीय गुलामगिरी निर्मूलन दिन” म्हणून साजरी केली जात आहे. हा दिवस मानवजातीच्या इतिहासातील एक जागृतीचे प्रतीक ठरतो, जो सांगतो की मानवी स्वातंत्र्य हे कोणत्याही राष्ट्राचे नव्हे तर संपूर्ण मानवजातीचे मूलभूत अस्तित्व आहे.
परंतु आजही खऱ्या अर्थाने गुलामगिरी नष्ट झालेली नाही. संयुक्त राष्ट्रांच्या ताज्या अहवालानुसार जगात अद्याप ५० ते ५५ दशलक्ष लोक आधुनिक गुलामगिरीचे बळी आहेत. ही गुलामगिरी रूप बदलून समाजात खोलवर रुजलेली आहे. आज गुलामगिरीचे आधुनिक स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे, अदृश्य आणि तंत्रज्ञानाच्या आधारे सक्रिय आहे. मानव तस्करी, बालमजुरी, सक्तीची मजदुरी (Bonded Labour), जबरदस्तीचे विवाह, लैंगिक गुलामगिरी, अवयव व्यापार, सायबर सेक्स ट्रॅफिकिंग, ऑनलाइन पेड चाइल्ड अब्यूज, घरगुती नोकरांचे शोषण, स्थलांतरित कामगारांचे आर्थिक गुलामीकरण या सर्व आधुनिक गुलामगिरीच्या व्याख्या आहेत.
विशेषतः महिला आणि मुली या गुलामगिरीचे सर्वात मोठे बळी आहेत. बालविवाह, हुंडा, आर्थिक अवलंबित्व, शिक्षणापासून वंचितता आणि लैंगिक शोषणामुळे त्यांना गुलामगिरीच्या दलदलीतून बाहेर येणे कठीण होते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले तर गुलामगिरी ही केवळ व्यक्तीगत हिंसाचाराची घटना नाही; तर ती संरचनात्मक हिंसा आहे. समाजातील वर्ग, वर्ण, जात, लिंग आणि सत्ता यांच्या विषमतेतून गुलामगिरी जन्म घेते. समाज जर असमान, अन्यायकारक आणि सत्ताकेंद्रित असेल तर गुलामगिरी आपोआप वाढीस लागते.
भारताच्या संदर्भात पाहिले तर गुलामगिरीचे स्वरूप ऐतिहासिकदृष्ट्या जातिव्यवस्थेच्या आधारावर रचले गेले. दलित, भटके विमुक्त समाज, आदिवासी आणि आर्थिकदृष्ट्या वंचित समुदायांवर शतकानुशतके स्वयंपूर्णतेचा अधिकार हिरावून घेतला गेला. आजही भारतात बंधकाम मजूर, ईंटभट्ट्या, कारखाने, शेती, मत्स्यउद्योग आणि बांधकाम क्षेत्रात लाखो लोक आधुनिक गुलामगिरीचे बळी आहेत. भवानी मंडईतील कर्जावर काम करणारे शेतमजूर, घरकामगार, देवदासी प्रथा, तस्करीला बळी पडलेल्या महिला आणि मुली, तसेच बालमजुरीमध्ये अडकलेली मुलं ही उदाहरण या समस्येची गंभीरता दर्शवतात.
जागतिकीकरण आणि भांडवलशाहीने श्रमबाजाराला अधिक असुरक्षित केले आहे. मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपन्या स्वस्त मजुरीच्या शोधात गरीब देशांतील लोकांना शोषतात. त्यामुळे “Consumption-based slavery economy” हा शब्द आज वापरला जातो, ज्याचा अर्थ असा की ग्राहकांनी वापरलेल्या वस्तूंच्या निर्मितीत गुलामांचं श्रम सामील असतं. फॅशन उद्योगातील “Fast Fashion”, खनिज उत्खनन उद्योग, साखर, चहा, कोको, हिरे आणि इलेक्ट्रॉनिक उद्योगाच्या उत्पादन प्रक्रियेत मानवाधिकारांचे उल्लंघन सर्वाधिक आढळते.
या परिस्थितीत माध्यमं, शिक्षण, कायदे आणि मानवी हक्क चळवळींची भूमिका महत्त्वाची ठरते. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO), Amnesty International, UN Human Rights Office of the High Commissioner, Anti-Slavery International, Free the Slaves सारख्या अनेक संस्थांनी आधुनिक गुलामगिरीविरोधात लढा पुकारला आहे. अनेक देशांनी कठोर कायदे केले परंतु कायद्यापेक्षा सामाजिक जागृतीची कमतरता ही या समस्येचे महत्त्वाचे कारण आहे.
“गुलामगिरी” या शब्दात केवळ बळजबरी, हिंसा, शोषण एवढाच अर्थ नाही, तर त्यात मानवी प्रतिष्ठेचा पूर्ण नाश दडलेला आहे. समाजशास्त्रातील विचारवंत कार्ल मार्क्स गुलामगिरीला आर्थिक शोषणाचे सर्वोच्च स्वरूप मानतात, तर मॅक्स वेबर यांच्या मते ती सत्ता आणि सामाजिक वर्चस्वाचा सर्वात गुंतागुंतीचा चेहरा आहे. अमर्त्य सेन यांचे मानव-विकास मॉडेल सांगते की स्वातंत्र्य, निवड आणि संधी हे मानवाला उपलब्ध करणेच खरी विकास प्रक्रिया आहे; आणि जिथे गुलामगिरी आहे तिथे विकास असूच शकत नाही.
२१व्या शतकात गुलामगिरी निर्मूलनाची दिशा ही केवळ कायदेशीर कारवाई नसून ती मानवी संवेदनशीलता, शिक्षण, सामाजिक मूल्यव्यवस्था व आर्थिक समतेचा बदल असायला हवा. आपण समाजाच्या पटलावर असे वातावरण निर्माण केल्याशिवाय गुलामगिरी नष्ट होणार नाही जिथे प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या श्रमाचे, स्वातंत्र्याचे आणि अस्तित्वाचे मूल्य आहे.
आजचा दिवस आपणास हा प्रश्न विचारायला भाग पाडतो की “मानव मुक्त आहे का?” जर समाजात कुणी आर्थिक गरजेमुळे स्वतःला विकत असेल, कुणी जात किंवा वर्णामुळे अपमानित होत असेल, कुणी युद्धामुळे विस्थापित होत असेल किंवा कुण्या मुलाचे बालपण चोरले जात असेल तर मानव सभ्यतेने अजूनही स्वातंत्र्याची खरी व्याख्या गाठलेली नाही.
आंतरराष्ट्रीय गुलामगिरी निर्मूलन दिनाचे खरे सार असे आहे की जगात कुठेही, कोणत्याही स्वरूपात गुलामगिरी असेल तर मानवजात अद्याप परिपूर्ण झाली नाही. स्वातंत्र्य, समानता आणि मानवाचे जीवनमूल्य हे सार्वत्रिक आहेत. ते कोणत्याही राष्ट्राचे, धर्माचे, जातिचे किंवा शासनप्रणालीचे नसून संपूर्ण मानवजातीचे आहेत.
सर्वांनी मिळून हे ठरवले पाहिजे की गुलामगिरीचा शेवट हा इतिहासाचा भाग नव्हे, तर वर्तमानातील ध्येय असले पाहिजे. कारण जिथे मानवाला स्वातंत्र्य नाही, तिथे प्रगती नाही; आणि जिथे समानता नाही, तिथे मानवता नाही.
-डॉ. राजेंद्र बगाटे
