असह्य छळातून घडलेला भावनिक उद्रेक; खुनाचा आरोप सदोष मनुष्यवधात परावर्तित

“न्यायालयाने पीडितेच्या मानसिक स्थितीचा आणि तिला सामोरे जाव्या लागलेल्या असह्य छळाचा सखोल विचार करून हा निकाल दिला आहे. कायद्याच्या चौकटीत राहून मानवी भावना आणि परिस्थितीजन्य दबावाचा आदर करणारा हा निर्णय अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती, विशेषतः महिला, सततच्या शारीरिक आणि मानसिक त्रासाला कंटाळून एखादे टोकाचे पाऊल उचलते, तेव्हा तिच्या कृतीमागील हेतू आणि परिस्थिती समजून घेणे आवश्यक असते. ‘अचानक आणि गंभीर प्रक्षोभ’ या तत्त्वाचा न्यायालयाने केलेला अन्वयार्थ स्वागतार्ह असून, तो न्यायदानाच्या प्रक्रियेत संवेदनशीलतेचे महत्त्व अधोरेखित करतो. हा निकाल भविष्यात अशा प्रकरणांमध्ये एक दिशादर्शक ठरेल.” ॲड. महेश धन्नावत, कार्याध्यक्ष, नोटरी असोसिएशन.

बलात्काराची तक्रार मागे घेण्यासाठी सतत होणाऱ्या त्रासाला आणि छळाला कंटाळून एका महिलेने आरोपीचा जीव घेतल्याच्या गंभीर प्रकरणात, मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि भावनिक निर्णय दिला आहे. न्यायालयाने महिलेवरील खुनाचा आरोप रद्द करून, तिचे कृत्य ‘सदोष मनुष्यवध, जो खून ठरत नाही’ या श्रेणीत येत असल्याचा निष्कर्ष काढला. न्यायमूर्ती उर्मिला जोशी-फाळके आणि न्यायमूर्ती नंदेश देशपांडे यांच्या खंडपीठाने वाशिम येथील अतिरिक्त सत्र न्यायालयाने दिलेला २१ डिसेंबर २००५ रोजीचा निकाल रद्दबातल ठरवला.प्रकरणानुसार, पीडित महिलेने माधो गोटे नावाच्या व्यक्तीविरुद्ध बलात्काराची तक्रार दाखल केली होती. लग्नाचे आमिष दाखवून माधोने तिच्याशी शारीरिक संबंध ठेवले आणि नंतर लग्नास नकार दिला. तक्रार दाखल झाल्यापासून तो ती मागे घेण्यासाठी महिलेवर सातत्याने दबाव आणत होता आणि तिचा छळ करत होता. २२ जून २००४ रोजी, तो पुन्हा तिच्या घरी गेला आणि तक्रार मागे घेण्यासाठी तिच्यावर जबरदस्ती करू लागला. या सततच्या त्रासाने आणि दबावाने  झालेल्या महिलेने अखेर नियंत्रणाबाहेर जाऊन वस्तऱ्याने त्याचा गळा चिरला आणि त्यानंतर दगडी खलबत्त्याने त्याच्या डोक्यावर प्रहार करून त्याला ठार मारले.

खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान, सत्र न्यायालयाने महिलेने तिच्या शेजाऱ्यासमोर दिलेल्या न्यायबाह्य कबुलीजबाबावर अधिक भर दिला होता. या कबुलीजबाबात तिने म्हटले होते की, माधो तक्रार मागे घेण्यासाठी सारखा तगादा लावत असल्यामुळे तिने त्याची हत्या केली. मात्र, उच्च न्यायालयाने या प्रकरणाचा अधिक सखोल आणि संवेदनशील दृष्टिकोनातून विचार केला. खंडपीठाने भारतीय दंड संहितेच्या कलम ३०० मधील ‘अपवाद १’ चा आधार घेतला. या अपवादानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीने ‘गंभीर आणि अचानक प्रक्षोभ’ झाल्यामुळे आत्मनियंत्रण गमावले आणि त्यातून समोरच्या व्यक्तीचा मृत्यू झाला, तर ते कृत्य खून मानले जात नाही.

न्यायालयाने आपल्या निकालात नमूद केले की, “प्रक्षोभ ही एक बाह्य उत्तेजना आहे, ज्यामुळे व्यक्तीचे आत्मनियंत्रण सुटू शकते. अशा प्रक्षोभाचे आणि त्यावरील प्रतिक्रियेचे मोजमाप सभोवतालच्या परिस्थितीनुसार केले पाहिजे. प्रक्षोभ केवळ एका अविचारी, तापट किंवा अतिसंवेदनशील व्यक्तीलाच नव्हे, तर शांत आणि सामान्य बुद्धीच्या व्यक्तीलाही अस्वस्थ करणारा असावा.” या प्रकरणात, आरोपी महिलेला आधी बलात्कारासारख्या गंभीर गुन्ह्याला सामोरे जावे लागले आणि त्यानंतर तक्रार मागे घेण्यासाठी सततच्या छळाला तोंड द्यावे लागले. घटनेच्या दिवशीही मृत व्यक्ती त्याच कारणासाठी तिच्या घरी आली होती.

अभियोजन पक्षाच्या युक्तिवादातील काही भागच न्यायालयाच्या निष्कर्षाला पूरक ठरला. मृत व्यक्ती तक्रार मागे घेण्यासाठी आग्रह धरत होती आणि घटनेच्या रात्रीही त्याच कारणास्तव तिच्या घरी गेली होती, त्यानंतर ती परतली नाही आणि तिचा मृतदेह सापडला. यावरून हे स्पष्ट होते की, हे प्रकरण कलम ३०० च्या पहिल्या अपवादाच्या कक्षेत येते. न्यायालयाने पुढे म्हटले की, “मृताच्या सततच्या त्रासामुळे आणि आग्रहामुळे महिलेचे नियंत्रण सुटले आणि तिने घरात उपलब्ध असलेल्या शस्त्रांनी त्याचा जीव घेतला. यात तिचा पूर्वनियोजित हत्येचा कोणताही हेतू नव्हता आणि तिने मर्यादेपेक्षा जास्त क्रूरता दाखवून अनेक जखमा केल्या नाहीत.”

न्यायालयाने स्पष्ट केले की, “आरोपी महिलेचे कृत्य भारतीय दंड संहिता, १८६० च्या कलम ३०० च्या अपवाद १ अंतर्गत येते, कारण तिने गंभीर आणि अचानक प्रक्षोभामुळे, हत्येच्या उद्देशाशिवाय मृत्यू घडवून आणला. त्यामुळे, हे कृत्य भारतीय दंड संहिता, १८६० च्या कलम ३०४ (भाग २) अंतर्गत येईल.” या निरीक्षणांसह, न्यायालयाने महिलेवरील खुनाचा आरोप सदोष मनुष्यवधात बदलून तिला मोठा दिलासा दिला. या प्रकरणात, अपीलकर्त्या महिलेतर्फे वरिष्ठ अधिवक्ता आर. एल. खापरे आणि अधिवक्ता मंदार देशपांडे यांनी बाजू मांडली, तर सरकारतर्फे अतिरिक्त सरकारी वकील एम. जे. खान यांनी युक्तिवाद केला.