७७ वा प्रजासत्ताक दिन: संविधान, सद्यस्थिती आणि आपले उत्तरदायित्व

      २६ जानेवारी १९५० रोजी भारतीय संविधान अंमलात आले आणि भारत एक ‘सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही प्रजासत्ताक’ राष्ट्र बनले. आज ७७ व्या प्रजासत्ताक दिनानिमित्त आपण केवळ उत्सव साजरा न करता, संविधानाचा आत्मा आणि आजचे सामाजिक-राजकीय वास्तव यांचे आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे.

१. संविधानाचा जन्म आणि गाभा

भारतीय संविधान हा केवळ कायद्यांचा दस्तऐवज नसून तो शेकडो वर्षांच्या अन्यायाविरुद्धचा आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी दिलेल्या लढ्याचा जिवंत इतिहास आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली मसुदा समितीने तयार केलेले हे संविधान न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या चार स्तंभांवर उभे आहे. प्रत्येक नागरिकाला दिलेला ‘मताधिकार’ हा लोकशाहीचा पाया आहे, ज्याने जात, धर्म आणि लिंगाच्या भिंती तोडल्या आहेत.

२. सद्यस्थिती: प्रगती आणि आव्हाने

भारत आज डिजिटल तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत वेगाने झेप घेत आहे. मात्र, या प्रगतीसोबतच काही गंभीर आव्हाने उभी आहेत:

• आर्थिक विषमता: श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील वाढती दरी आणि बेरोजगारीचा प्रश्न.

• सामाजिक तणाव: जातीय विद्वेष आणि धार्मिक ध्रुवीकरणाचे वाढते धोके.

• लोकशाहीतील बदल: राजकारणात पैसा आणि सोशल मीडियाच्या गैरवापरामुळे लोकशाही मूल्यांचा होणारा ऱ्हास.

• स्त्री सक्षमीकरण: संविधानाने हक्क दिले असले तरी, सुरक्षितता आणि सामाजिक मानसिकतेचा लढा आजही सुरूच आहे.

३. ‘आपण’ : नागरिक म्हणून आपली भूमिका

संविधान हे केवळ सरकार किंवा न्यायालयांसाठी नाही, तर ते प्रत्येक नागरिकासाठी आहे. लोकशाही तेव्हाच जिवंत राहते जेव्हा नागरिक ‘सजग’ असतात. आपली भूमिका केवळ मतदानापुरती मर्यादित न राहता खालील बाबींवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे:

• प्रश्न विचारणे: निष्क्रिय नागरिकत्व लोकशाहीसाठी घातक आहे.

• संविधानिक साक्षरता: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा वापर करताना सामाजिक जबाबदारीचे भान राखणे.

• सलोखा राखणे: मतभेद द्वेषात रूपांतरित होऊ न देता संवादातून मार्ग काढणे.

४. निष्कर्ष: उद्याचा संकल्प

संविधान ग्रंथालयात किंवा कायद्याच्या पुस्तकात असून चालणार नाही, तर ते आपल्या विचारात आणि आचरणात उतरायला हवे. ७७ व्या प्रजासत्ताक दिनी हाच संकल्प करूया की, आपण संविधानाने दाखवलेल्या मार्गावर चालून भारताला खऱ्या अर्थाने ‘समतामूलक’ आणि ‘मानवतावादी’ राष्ट्र बनवू.

– डॉ. राजेंद्र बगाटे